English version
8 lutego 2021 r. naczelnik Oddziałowego Archiwum IPN w Szczecinie Tomasz Dźwigał, w imieniu Dyrektora Oddziału dr. Pawła Skubisza, złożył kwiaty i zapalił znicze na symbolicznym grobie mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie(kwatera 21A, rząd 12, grób nr 6).
Grób ten należy do rodziny Szendzielarzów, spoczywa w nim brat Zygmunta Szendzielarza, obrońca Lwowa w latach 1918 – 1919 r., kawaler Orderu Wojennego Virtuti Militari, rotmistrz Marian Szendzielarz wraz z żoną Wandą. Instytut Pamięci Narodowej otoczył tę mogiłę opieką. Staraniem pracowników pionu upamiętnień Instytutu pomnik nagrobny i jego otoczenie zostały uporządkowane i oczyszczone. Przy sprzyjających warunkach atmosferycznych planowane jest odnowienie liternictwa i konserwacja granitowego pomnika. Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa w Szczecinie rozpoczęło także procedurę wpisania grobu do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski, prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej. Grób jest też symbolicznym miejscem pochówku Anny Szendzielarz, żony legendarnego dowódcy 5. Wileńskiej Brygady AK. Anna w czasie wojny również zaangażowana w działalność konspiracyjną Armii Krajowej, aresztowana, została wywieziona na roboty do Niemiec gdzie tragicznie zginęła
Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka" był zawodowym oficerem Wojska Polskiego, który bronił granic w 1939 roku. W czasie okupacji tworzył konspirację na Wileńszczyźnie, by w 1943 roku objąć dowództwo nad oddziałem leśnym, z którego powstała legendarna 5. Brygada Wileńska Armii Krajowej. Jednostka walczyła zarówno z Niemcami, ich litewskimi kolaborantami jaki i partyzantką sowiecką. Po 1944 roku i wcieleniu Wileńszczyzny do ZSRS Szendzielarz odtworzył na Białostocczyźnie swój oddział. Wraz ze swoimi żołnierzami walczył z sowietami i polską bezpieką również w województwach białostockim, gdańskim i olsztyńskim.
W marcu 1947 roku Szendzielarz chcąc rozpocząć „cywilne" życie opuścił oddział. Ukrywał się w Warszawie i na Podhalu. Wpadł 30 czerwca 1948 roku. Okrutne śledztwo trwało dwa i pół roku, nim urządzono mu proces pokazowy w Warszawie. Sfingowany proces nadawano przez radio na całą Polskę. „Łupaszce” i innym oficerom podziemia zarzucano szpiegostwo i zamachy na polską i sowiecką bezpiekę, a także, co było najbardziej perfidne – współpracę z Niemcami.
8 lutego 1951 roku nieprzejednany wróg komunizmu, został w majestacie prawa zamordowany strzałem w tył głowy. Wyrok wykonano w warszawskim więzieniu przy ul. Rakowieckiej. Tego samego dnia w oprócz „Łupaszki", Aleksander Drej zamordował również:
- ppłk. Antoniego Olechnowicza „Pohoreckiego"
- kpt. Henryka Borowskiego „Trzmiela"
- ppor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora"
Ciało Szendzielarza zostało wrzucone do bezimiennej mogiły. Miało nigdy nie zostać odnalezione. Po dekadach zapomnienia jego postaci, szczątki „Łupaszki" zostały odnaleziony na warszawskiej „Łączce". przez specjalistów z Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN. 65 lat po śmierci, bohater podziemia antyniemieckiego i antykomunistycznego został pochowany z państwowymi honorami na cmentarzu wojskowym na Powązkach.
Zygmunt Szendzielarz został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy oraz Krzyżem Walecznych. 25 czerwca 1988 r. od prezydenta Polski na Uchodźstwie w uznaniu wybitnych czynów w czasie wojny mjr Zygmunt Szendzielarz otrzymał Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari. W 2007 r. postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 9 listopada 2007 r., „za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej”, pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.
W Szczecinie mjr Zygmunt Szendzielarz został uhonorowany w 2013 r., kiedy jego imieniem zostało nazwane jedno ze szczecińskich rond.