Nawigacja

Aktualności

Działania szczecińskiej SB związane z 40. rocznicą Zbrodni Katyńskiej w 1980 r.

W dniu 13 kwietnia 1943 r. organy propagandy III Rzeszy podały komunikat o odkryciu w lesie katyńskim dołów z ciałami pomordowanych przez sowietów polskich jeńców wojennych. Spotkało się to z ostrą reakcją ZSRS usiłującego przedstawić całą sprawę jako nazistowską manipulację, mającą na celu ukrycie niemieckich zbrodni wojennych. Były to narodziny „kłamstwa katyńskiego” tzn. obowiązującej w propagandzie ZSRS wersji, co do losu polskich oficerów, którzy po 17 września 1939 r. znaleźli się w sowieckich obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie i decyzją Biura Politycznego Komitetu Centralnego WKP(b) zostali wymordowani przez NKWD wiosną 1940 r. Kreowane przez sowiecką propagandę kłamstwo, dotyczące niemieckiego sprawstwa tej zbrodni, stało się jednocześnie dogmatem dla polskich komunistów, obowiązującym przez cały peerelowski okres. Zwłaszcza w pierwszych powojennych latach starano się propagować mit, jakoby polscy oficerowie padli ofiarą „brunatnego” totalitaryzmu. Po przemianach 1956 r., wobec karkołomności  prób podtrzymywania w dalszym ciągu tej tezy, starano się po prostu unikać tematu Katynia. Zadanie „damnatio memoriae” realizowała cenzura, tropiąca wszelkie ślady drażliwego dla komunistów tematu.

Walkę o pamięć o Katyniu, a tym samym o historyczną świadomość polskiego społeczeństwa podjęły, odradzające się w latach 70-tych XX w.  środowiska opozycyjne spod znaku KPN, ROPCiO czy KSS KOR, środowiska katolickie oraz dawni żołnierze AK. W tzw. „drugim obiegu” zaczęły pojawiać się wydawnictwa przedstawiające rzeczywisty obraz katyńskiej zbrodni, m.in. wznawiana kilkadziesiąt razy broszura „Katyń” czy emigracyjne opracowanie pt. „Zbrodnia Katyńska w świetle dokumentów” oraz „Dzieje sprawy Katynia” Jerzego Łojka. Obok kolportażu niezależnych wydawnictw i różnorodnych ulotek o tematyce katyńskiej, środowiska opozycyjne corocznie w dniu 13 kwietnia starały się inicjować  uroczystości w kościołach i na cmentarzach, kultywując w ten sposób pamięć o ofiarach sowieckiej zbrodni.

Tym patriotycznym działaniom starały się przeciwstawić organy bezpieczeństwa, widząc w nich zagrożenie dla komunistycznego porządku. W 1980 r. przypadała okrągła 40 rocznica Zbrodni Katyńskiej i zmowy milczenia wokół tej zbrodni. W związku z tym,  Służba Bezpieczeństwa spodziewała się wielu „nielegalnych” inicjatyw upamiętniających te tragiczną wydarzenia.

Również w województwie szczecińskim SB przewidywała zwiększenie aktywności lokalnych środowisk opozycyjnych wokół rocznicy katyńskiej. Spodziewano się m.in. odprawiania nabożeństw w intencji ofiar Katynia, mszy przed symbolicznymi grobami katyńskimi, fundowania tablic pamiątkowych, kolportażu okolicznościowych ulotek, ale także „wrogich wystąpień” w postaci haseł malowanych na pomnikach symbolizujących „polsko-sowiecką przyjaźń”. W związku z tym, już na początku kwietnia 1980 r., przyjęto w KWMO w Szczecinie szeroko zakrojony plan operacyjnych przedsięwzięć, mających na celu sparaliżowanie tych inicjatyw. Ciężar realizacji planu spoczywał na Wydziale III SB, ale wymagał zaangażowania i koordynacji działań wszystkich komórek SB i MO. Za szczególnie istotne uznano zbadanie nastrojów we „wrogich” środowiskach, aby w porę można było rozpoznać i spacyfikować wszelkie inicjatywy. Zamierzano to osiągnąć m.in. poprzez wzmożenie nadzoru operacyjnego nad „figurantami” prowadzonych spraw operacyjnych oraz intensyfikację spotkań z tajnymi współpracownikami. Jednocześnie zwiększono ilość patroli milicyjnych w rejonie Cmentarza Centralnego w Szczecinie, Konsulatu ZSRS, siedziby TPPR oraz wokół pomników symbolizujących polsko-sowieckie „braterstwo”. Przez niemal cały kwiecień, a szczególnie w dniu 13 kwietnia, zabezpieczono nabożeństwa we wszystkich najważniejszych parafiach w Szczecinie i województwie, skwapliwie rejestrując wszelkie wystąpienia poruszające tematykę katyńską.  Podczas tych działań, SB szczególną uwagę poświęcała parafiom znanym jej z „wrogich postaw” księży, jak m.in. będącej ostoją duszpasterstwa akademickiego parafii jezuitów przy ul. Pocztowej w Szczecinie. Realizując swój plan SB przeprowadziła wiele spraw operacyjnych, np.: sprawa krypt. „Symbol” dot. zorganizowania przez środowisko ROPCiO manifestacji na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie; sprawa krypt. „Rocznica” dot. kolportażu ulotek o tematyce katyńskiej i miejsca symbolicznej mogiły katyńskiej na szczecińskim cmentarzu; sprawa krypt. „Frakcja” dot. plakatu zatytułowanego „Katyń” kolportowanego przez miejscową grupę KPN.

Ówczesne działania SB sparaliżowały wiele cennych inicjatyw patriotycznych, ostatecznie nie powstrzymały jednak środowisk opozycyjnych, które w następnych latach nadal starały się krzewić w polskim społeczeństwie pamięć o Katyniu.

opracowanie: Tomasz Dźwigał, Łukasz Skubisz

 

  • IPN Sz 0012/390
  • IPN Sz 0012/390
  • IPN Sz 0012/390
  • IPN Sz 0012/390
  • IPN Sz 0012/390
do góry